Ekruda

Witajcie w Wayward Pines, gdzie wszystko jest idealne. Urocze domki, czyste ulice, zadbane ogródki, a wieczorami słychać świerszcze. Wszyscy się znają, razem pracują, razem się bawią i z uśmiechem prowadzą niezobowiązujące rozmowy. Nie miewają poważniejszych zmartwień i zdaje się, że niczego im nie brakuje.



Pewnego dnia do miasta przyjeżdża agent Ethan Burke. Ma odnaleźć dwoje agentów, którzy prowadzili śledztwo w tej okolicy i przepadli bez wieści. Szybko okazuje się, że samotny agent nic tu nie wskóra. Ludzie nie są skorzy do pomocy, niechętnie rozmawiają z przybyszem z zewnątrz, który zakłóca sielankową atmosferę. W końcu Burke zaczyna obnażać tajemnice miasteczka i odkrywa więcej, niż się spodziewał. Witajcie w Wayward Pines, ale nie zadawajcie za dużo pytań.

Szum, Bunt i Krzyk to trzy tomy trylogii Wayward Pines. Jej autor, Blake Crouch, przyznał, że inspiracją do jej napisania było Miasteczko Twin Peaks. Tylko tyle, a to już wystarczy, żeby wielbiciele Davida Lyncha porządnie się rozczarowali. Na początku trzeba więc wyłuskać książki Croucha z porównań i chwytliwych haseł. Twin Peaks jest tylko jedno, ale Wayward Pines też ma swoje mroczne sekrety.

Problem z tą trylogią polega na tym, że łatwo o spoilery. Nazwijmy ją więc thrillerem i na tym etapie nie drążmy zbyt mocno. Z każdym kolejnym rozdziałem, będziecie bliżej rozwiązania tajemnicy, a przy okazji sami odkryjecie, jakie gatunki wchodzą jeszcze w grę. Jedno jest pewne, przyda się etykietka z napisem literatura popularna, bo książki Croucha to czysta rozrywka. Owszem, w tle czai się kilka poważniejszych zagadnień*, ale cel nadrzędny to dobra zabawa.

Powiedzmy to sobie wprost, Wayward Pines nie jest nowatorskie. Szybko odnajdziecie znane z innych książek i filmów elementy. Wspomniane Miasteczko Twin Peaks to tylko jedno z odległych skojarzeń, ale znacie na pewno więcej fikcyjnych społeczności odizolowanych od otoczenia i podejrzewacie, jakie problemy się z tym wiążą. Czy w takim razie Crouch jeszcze może czymś zaskoczyć? Jasne! Jego sekret nie polega jednak na umiejętnym łączeniu popularnych schematów. Skoro nie może grać treścią, bawi się formą. Największym atutem tej opowieści jest zabawa czasem akcji, która skutecznie zaciemnia fabułę i myli tropy. Czyż nie o to chodzi, żeby jak najdłużej cieszyć się zagadką?

I tutaj trafiamy na olbrzymią wadę trylogii Wayward Pines – złą konstrukcję. Wszystkie tajemnice zostały wyjawione w pierwszym tomie, kolejnym zostawiając właściwie tylko rozwiązanie akcji. W Buncie i Krzyku nie ma już wiele zaskoczeń, niczego na tym etapie nie odkryjecie. Możecie tylko przyglądać się dynamicznym, ale przewidywalnym wydarzeniom.

Pozostaje jeszcze kwestia serialu, który powstał na podstawie tych książek. Tu nie mam najmniejszych wątpliwości – ze wszystkimi swoimi niedociągnięciami trylogia jest dużo lepsza niż serial. Po pierwsze różnice są tak wielkie, że to zupełnie różne historie, po drugie ta ekranowa ma poważne luki, które sprawiają, że jest nielogiczna. I argument ostateczny – zakończenie książki jest otwarte, a to chyba najciekawsze rozwiązanie.

Mogę wytykać Crouchowi wtórności i nieścisłości, mogę zżymać się na nieumiejętne gospodarowanie zagadkami, ale prawda jest taka, że trzy tomy przeczytałam w trzy dni. To chyba najlepsza rekomendacja. 

* SPOILER! Mam tu na myśli takie zagadnienia: prawo do ingerencji w naturę, ewolucja człowieka czy też podróże w czasie.


Tytuł oryginału: The Wayward Pines Trilogy

Blake Crouch, Wayward Pines. Szum, Wydawnictwo Otwarte 2014.

Blake Crouch, Wayward Pines. Bunt, Wydawnictwo Otwarte 2014.

Blake Crouch, Wayward Pines. Krzyk, Wydawnictwo Otwarte 2015.

Inne ciekawe thrillery znajdziecie tutaj.

Luther. Odcinek zero to brutalny thriller Neila Crossa. Podtytuł może być pewną podpowiedzią – na początku był doskonały serial BBC. Zdaje się, że Cross, zachęcony jego powodzeniem, postanowił nie poprzestawać na scenariuszu. Znając już obsadę, wiedząc jak realizuje jego pomysły, napisał książkę, której akcja kończy się tam, gdzie zaczyna się serial.

John Luther do londyński detektyw o trudnym charakterze, zawsze wierny swoim zasadom, rzadko wierny prawu. W pracy zwykle idzie na całość, gotów jest poświęcić dla niej wiele i pewnie dlatego jego życie rodzinne pozostawia wiele do życzenia. To nic nowego, książkowi detektywi tak miewają. Ten jednak jest wyjątkowo intrygujący. I jedno jest pewne – wolelibyście mu nie podpaść.

W Odcinku zero Luther tropi bezwzględnego mordercę, którego znamy prawie od początku. Nie ma tutaj specjalnie skomplikowanej zagadki kryminalnej. Jest za to mrożący krew w żyłach wyścig z czasem. I dużo najbrutalniejszej przemocy.

Wady? Przeszkadzał mi jedynie nieciekawy styl. Domyślam się, że miał być surowy, niemal sprawozdawczy, ale w polskim przekładzie coś szwankuje. Momentami styl przechodził z prostego w niezgrabny i sztuczny. Jeśli jednak fabuła Was porwie, przestaniecie zwracać na to uwagę. A ręczę, że może się podobać.

Luther na pewno nie zawiedzie tych, którzy lubią się bać, bo skutecznie zaraża poczuciem zagrożenia i bezradności. Ciekawy jest nie tylko wątek kryminalny, ten obyczajowy też nikogo nie znudzi. A jeśli znacie już serial i polubiliście Idrisa Elbę, który rewelacyjnie zagrał głównego bohatera, w książce znajdziecie jego najlepsze cechy.

Nie wahajcie się, od Luthera lepsze jest tylko więcej Luthera.

Tytuł oryginału: Luther: The Calling,

Przełożyła Ewa Penksyk-Kluczkowska;

Neil Cross, Luther. Odcinek zero, Wydawnictwo Smak Słowa 2013.

Inne teksty z cyklu e-krótko znajdziecie tutaj.

A inne thrillery, bardzo różne pod względem siły rażenia, czekają tutaj.

Nim wielki Stieg zesłał Millenium, półka z kryminałami ze Skandynawii  wcale nie świeciła pustkami. W tej dziedzinie harcowało już co najmniej kilkoro zdolnych autorów, a wśród nich Peter Høeg. W zeszłym roku pojawiło się u nas nowe wydanie jego najbardziej znanej książki, więc może odkryliście ją wcześniej niż ja, ale nie mogę pozwolić, żeby ktoś przegapił ten kąsek. Dlatego dziś w e-krótko trzy zalety Smilli w labiryntach śniegu! 

ZALETA PIERWSZA – SMILLA

Główna bohaterka jest niesłychanie ciekawa! Smilla ma nie tylko "wyczucie śniegu", ale i wspaniały zmysł obserwacji, a swoje spostrzeżenia doprawia szczyptą ironii. To silna, mądra i przebiegła kobieta, która pochodzi z Grenlandii i choć od lat mieszka w Kopenhadze, ciągle patrzy na nią z zewnątrz. To jedna z tych "niedostosowanych" postaci, może trochę dzikich i nieposkromionych. Drzewo genealogiczne mogłaby dzielić z Diną z książki Wassmo, Lisbeth Salander Larssona i Sagą Noren z serialu Bron.

ZALETA DRUGA – TŁO

Wszystko zaczyna się w zimowej Kopenhadze, kiedy z ośnieżonego dachu spada mały Esajas. Szybko jednak okazuje się, że śmierć chłopca to (niemal dosłownie) jedynie wierzchołek góry lodowej. Więcej nie mogę zdradzić, żeby nie zepsuć Wam lektury, ale dodam, że wiedza Smilli o śniegu i lodzie będzie bardzo użyteczna. I to jest kolejna zaleta tej książki – wszystko, co dzieje się wokół głównej zagadki jest potrzebne i ciekawe. Nie ma tu tego, co przeszkadza mi w wielu nowych kryminałach skandynawskich, czyli nudnego tła obyczajowego. Tło jest, ale nie mniej atrakcyjne niż tajemnica, którą próbuje odkryć Smilla. Ciekawe wspomnienia z Grenlandii, obserwacje na temat Europejczyków, a wreszcie mnóstwo informacji o lodzie – dla mnie nie lada gratka.

ZALETA NAJWIĘKSZA – TŁUMACZENIE

Znacie to? Czytacie i chętnie podkreślalibyście co drugie zdanie. W kryminale! Jak to możliwe, że książka, która z założenia miała być czystą rozrywką, okazała się naprawdę dobra pod względem stylu? To proste, maczała w tym palce Iwona Zimnicka. To chyba nie jest przypadek, że książki, które tłumaczy, zapadają mi w pamięć. Poprzednio zachwycił mnie Odpływ w jej przekładzie, teraz Smilla. To książki z zupełnie różnych półek, ale obie tak ładnie przetłumaczone, że nie sposób nie docenić pracy Zimnickiej.

Przeczytajcie Smillę w labiryntach śniegu, a przekonacie się, że skandynawski kryminał to nie zawsze wydmuszka.

Tytuł oryginału: Frøken Smillas fornemmelse for sne,

Z duńskiego przełożyła Iwona Zimnicka.

Peter Høeg, Smilla w labiryntach śniegu, Wydawnictwo Zysk i S-ka, 2014.

Czas na mały kompromis. Coś dla tych, którzy chętnie czytują wszelkich "nowych Larssonów" i dla tych, którzy skandynawskie kryminały uważają za przereklamowane czytadła. Książki, o których myślę, mają najlepsze cechy wspomnianego gatunku, mimo że wcale nie są ze Skandynawii, a i o to czy są kryminałami można by się spierać. Hej, Mistrzowie z Północy, spójrzcie jaka konkurencja wyrosła wam pod bokiem!

Wszystko zaczęło się przed laty, kiedy Peter May, wówczas scenarzysta, pracował nad serialem Machair. Wtedy własnie po raz pierwszy odwiedził szkocki archipelag - Hebrydy Zewnętrzne. Ze względu na pracę przez kilka lat spędzał tam po kilka miesięcy w roku i zdaje się, że uległ urokowi wysp. Nic w tym dziwnego, bo piękna przyroda, która zachwyca nawet na zdjęciach, ma w sobie coś niesamowitego i trudno jej się oprzeć.

Ciekawostką jest to, że Machair kręcony był w języku gaelickim, którym posługuje się coraz mniej użytkowników, na Hebrydach Zewnętrznych jest to jednak język urzędowy. May tak bardzo zainteresował się tym tematem, że włączył się w starania o zachowanie języka dla przyszłych pokoleń, mimo że sam gaelickiego nie zna. Przy okazji pracy nad Machair zebrał też sporo informacji na temat tamtejszej historii i kultury, co zaowocowało powstaniem trylogii Wyspa Lewis.

Trylogia zawdzięcza swoją nazwę największej wyspie archipelagu - Lewis. To właśnie tam May umieścił akcję Czarnego domu. Gdy w spokojnej dotąd okolicy dochodzi do zbrodni, na wyspę przybywa policjant, Finlay Macleod, który prowadził już śledztwo dotyczące podobnego morderstwa popełnionego w Edynburgu. Wszystko jest jednak dodatkowo skomplikowane, bo Fin pochodzi z Lewis, ale przed laty opuścił rodzinne strony, zostawiając za sobą kilka nieuporządkowanych spraw. Teraz wraca, by rozwiązać zagadkę śmierci człowieka, którego kiedyś znał. Musi też zmierzyć się z własną przeszłością.

Dotąd wszystko brzmi jak opis typowego skandynawskiego kryminału. Taka fabuła pewnie mogłaby przyjść do głowy Mankellowi czy Nesbø, ale May nie tylko w niczym im nie ustępuje - korzystając z podobnych środków potrafi stworzyć coś oryginalnego. 

Czarny dom to nie jedna, a dwie zagadki do rozwikłania. Pierwsza to oczywiście sprawa brutalnego morderstwa na Lewis, druga to tajemnicza przeszłość głównego bohatera. Jest to wyraźnie zaznaczone w narracji, która zmienia się z trzecioosobowej - gdy mowa o wydarzeniach aktualnych, na pierwszoosobową - kiedy przywoływane są wspomnienia z dzieciństwa Fina. Te opowieści przeplatają się, dzięki czemu obie zagadki poznajemy po trochu, kawałek po kawałku odkrywając straszną prawdę. 

Najbardziej charakterystyczne w książce Maya są jednak elementy związane z miejscową kulturą i obyczajami. Raz po raz pojawiają się wzmianki o języku, gaelickich imionach bohaterów czy też o problemach szkolnych dzieci, które w domu nie rozmawiały po angielsku. To nie jest jedynie tło dla akcji, lokalne zwyczaje odgrywają w niej istotną rolę. Jednym z ważniejszych punktów Czarnego domu jest polowanie na głuptaki - kilkunastu mężczyzn wyrusza na trudno dostępną wyspę, by spędzić dwa tygodnie na polowaniu lub, jak kto woli, rzezi tych ptaków. Zabijanie głuptaków poza tym okresem jest zabronione, a mięso gugi (głuptaka) to tradycyjny przysmak wyspiarzy, więc polowanie jest wielkim wydarzeniem. Kiedy czyta się bardziej szczegółowy opis, można pomyśleć, że te krwawe łowy są kompletnie nieprawdopodobne, jednak polowania naprawdę się odbywają. Jakie wymyślone okoliczności przydałyby książce tak mrocznej atmosfery?

Ale Czarny dom to nie tylko tajemnice i groza w otoczce z lokalnych obyczajów. Ci, którzy nie lubią kryminałów, odczytają tę książkę jako opowieść o konsekwencjach naszych młodzieńczych wyborów. O tym, jak mszczą się zmarnowane szanse. I to jest bardzo mocna strona tej powieści. 

Peter May nie planował kontynuacji Czarnego domu. Uważał, że nie da się napisać wiarygodnej serii "kryminałów" z akcją na wyspie, na której morderstwa zdarzają się niesłychanie rzadko. Sukces zwietrzyli jednak wydawcy i tak długo przekonywali, że pisarz przystał w końcu na trylogię. I dzięki temu mógł powstać rewelacyjny Człowiek z wyspy Lewis.

W drugim tomie May zastosował ten sam zabieg z przeplatającymi się sposobami narracji, ale Fin schodzi na dalszy plan i tym razem w retrospekcjach towarzyszymy Tormodowi. Ten starszy człowiek znalazł się w samym środku śledztwa w sprawie morderstwa sprzed lat. Jeśli sam nie popełnił zbrodni, prawdopodobnie jest jedyną osobą, która może pomóc w rozwikłaniu zagadki. Sęk w tym, że Tormod cierpi na demencję i nawet gdyby chciał, nie potrafi wyjaśnić, czyje zwłoki odnaleziono na torfowisku.

W tym tomie miejscowe zwyczaje znowu odgrywają wielką rolę. Właściwie kluczową, bo to w nich tkwi klucz do odkrycia tajemnicy. Trzeba przyznać, że autor naprawdę potrafi zrobić użytek z wiedzy na temat historii i kultury wyspy. Zupełnie jakby to Hebrydy były głównym bohaterem jego opowieści.

Człowiek z wyspy Lewis jest chyba jeszcze lepszy niż Czarny dom. Tutaj ludzkie okrucieństwo wydaje się bardziej dotkliwe, groza wzmaga się, a tajemnica Tormoda ciąży nawet czytelnikowi. Nie zrozumcie mnie źle, czyta się świetnie, ale już bez dowcipkowania, które bawiło mnie w pierwszym tomie. To już jest ponura i straszna lektura, z niechlubnym kawałkiem szkockiej historii w tle. I jeśli się uprzeć, że to kryminał, to trzeba przyznać, że ma wyjątkowo dobrze skonstruowane elementy obyczajowe. Czego chcieć więcej?

Po tak wspaniałych dwóch tomach pozostaje tylko czekać na polskie wydanie ostatniej części trylogii.
The Chessmen pojawi się u nas marcu 2015 pod zaskakującym tytułem Jezioro tajemnic. Pierwszy tom był bardzo dobry, drugi jeszcze lepszy, strach pomyśleć, jaki będzie trzeci!

Brytyjscy wydawcy nie dostrzegli potencjału Czarnego domu, po latach wydali go dopiero Francuzi. Wyobrażacie sobie jak ci pierwsi musieli żałować, kiedy książka okazała się strzałem w dziesiątkę?! Dajcie szansę Mayowi, nie pożałujecie!

Obawiam się, że nie uwierzycie, ale to naprawdę zbieg okoliczności, że znowu trafiłam na skandynawskiego pisarza! Nie kojarzyłam Andersa de la Motte ze Szwecją. Prawdę mówiąc, nie kojarzyłam go w ogóle.

Wiem, że wszyscy przeczytali "Geim" parę lat temu i zdążyli o lekturze dawno zapomnieć, ale ja zupełnym przypadkiem dryfuję poza głównym nurtem czytelniczym i zwykle trafiam na popularne lektury z opóźnieniem. Tak było i tym razem, pierwsza część trylogii Andersa de la Motte załapała się na swoiste last minute.

Aluzja do wakacji jest tu jak najbardziej na miejscu, bo kiedy czytałam "Geim", lato trwało w najlepsze i coś, co wyglądało na zwykłe czytadło, doskonale pasowało do okoliczności przyrody.

I tak oto poświęciłam jedno wakacyjne popołudnie na czytanie o przygodach trzydziestoletniego nieudacznika, Henrika Petterssona. Główny bohater "Geim" nie zaprząta sobie głowy obowiązującym prawem, przez co ciągle wpada w tarapaty. Nie przeszkadza mu to jednak żyć beztrosko i snuć coraz to nowe, nierealne plany na przyszłość. HP, bo tak nazywają go przyjaciele, jest przekonany, że zasługuje na więcej, a świat go zwyczajnie nie docenia.

Pewnego dnia Henrik znajduje telefon i za jego sprawą daje się wciągnąć w grę. Na początku wszystko wygląda niewinnie, HP podejrzewa nawet, że padł ofiarą żartu kolegów. Szybko jednak okazuje się, że sytuacja jest o wiele bardziej skomplikowana, a polecenia, które wydaje telefon nie mają nic wspólnego z zabawą. Zasady są proste- Henrik wykonuje instrukcje twórców gry, w zamian otrzymując punkty, które przeliczane są na pieniądze. Początkowo zadania są łatwe- HP ma na przykład ukraść parasol, wkrótce jednak stawka rośnie. Zadania stają się coraz trudniejsze, bardziej niebezpieczne, a gra zaczyna toczyć się o ludzkie życie.

Miałam rację, spodziewając się czytadła? Na szczęście nie jest tak banalne, jak mogłoby się wydawać. Jeśli przyjrzeć się fabule, "Geim" na pierwszy rzut oka jest ciekawym, ale niezbyt nowatorskim thrillerem. W rzeczywistości  jednak można by  znaleźć w tej książce interesujące zagadnienia. Wszak Pettersson zostaje uczestnikiem gry dzięki silnej skłonności do rywalizacji i pragnieniu wygrywania. Także nowe technologie odgrywają znaczną rolę w grze, umożliwiając nieustanne porównywanie się z innymi i chwalenie się osiągnięciami. Wydaje mi się, że w tym wątku jest ukryty potencjał, ale Anders de la Motte nie wykorzystał go w pełni.

Autorowi udało się za to stworzyć wartką opowieść, może niezbyt prawdopodobną, ale na pewno wciągającą. Duża w tym zasługa narracji, która prowadzona jest dwutorowo- towarzyszymy na przemian Henrikowi i pewnej ambitnej policjantce. Dzięki temu zabiegowi napięcie cały czas rośnie, choć mimo wszystko moja krew pozostała niezmrożona. Myślę, że przyczynił się do tego prosty język, którym tę książkę napisano.

Podsumowując, "Geim" to dobry pomysł, który chyba został stłamszony przez niewystarczający warsztat autora. Anders de la Motte niczym mnie nie zaskoczył- spodziewałam się czytadła, dostałam poprawne czytadło. Może to wina tłumacza, ale "Geim" to najlepszy dowód na to, że samymi wulgaryzmami mocnej literatury się nie tworzy.

Anders de la Motte, [geim], Wydawnictwo Czarna Owca, Warszawa 2012

Jeżeli do tej pory wujek Theorin kojarzył Wam się ze skarpetkami, czym prędzej porzućcie to skojarzenie. Wujek Johan i odkurzacz to duet doskonały! Właściwie jestem zdania, że te książki i odkurzacze to najlepszy towar eksportowy Szwecji. Nie Volvo i Ikea, tylko pyszne dammsugare i doskonały Theorin. 

Możecie mi wierzyć, jestem skrajnie wiarygodna. Jem właśnie odkurzacze i zachwycam się najnowszą książką Johana Theorina. Bo musicie wiedzieć, że podczas gdy my tu niecierpliwie czekaliśmy na zakończenie kwartetu olandzkiego, Theorin zrobił sobie przerwę od wyspy i napisał "Świętego Psychola". To dobra wiadomość dla tych, którzy nie ulegli moim namowom i nie poznali jeszcze wujka Johana, bowiem ta książka nie jest w ogóle związana z serią i można ją czytać nie znając innych dzieł tego autora. 

Tym razem tłem opowieści jest niewielka Valla na zachodnim wybrzeżu Szwecji. O ile jednak w kwartecie olandzkim miejsce akcji ma duże znaczenie, stając się niemal bohaterem opowieści, to w najnowszej książce Theorina samo miasteczko nie przykuwa na dłużej naszej uwagi. Zupełnie jakby przycupnęło w cieniu tajemniczego gmachu, który nad nim góruje. Szpital Świętej Patrycji to klinika psychiatryczna o zaostrzonym rygorze. Miejscowi nazywają ją Świętym Psycholem i spoglądają podejrzliwie, ale z ciekawością w stronę jej wysokich murów zwieńczonych drutem kolczastym. 

Szpital jest na wskroś szwedzki. Lekarze nie używają w nim określeń "chory" i "zdrowy" lecz "funkcjonujący dobrze" i "z dysfunkcjami". Prowadzą też ciekawy projekt. W pobliżu szpitala znajduje się przedszkole, do którego uczęszczają dzieci pacjentów, zaś oba budynki łączy podziemny tunel. Od czasu do czasu opiekunowie prowadzą któreś dziecko na spotkanie z rodzicem, jednak sami nie mogą towarzyszyć maluchom podczas wizyt w szpitalu. Brzmi intrygująco? Chcielibyście tam pracować?

Jan Hauger chce. Kocha dzieci i tylko w ich towarzystwie czuje się naprawdę dobrze. Od lat pracuje na zastępstwo w różnych przedszkolach, a kiedy dowiaduje się, że Polana- przedszkole przy Szpitalu Świętej Patrycji- szuka nauczyciela, bez wahania zgłasza swoją kandydaturę. Co jednak bardziej go przyciąga- przedszkole czy sam Święty Psychol?

Jan jest jednym z tych bohaterów, którym nie do końca się ufa. Czytelnik ma bowiem nieodparte wrażenie, że Hauger coś ukrywa. Mistrzostwo Theorina polega między innymi na tym, że sekret Jana musimy odkrywać krok po kroku, składać niczym puzzle z przeplatających się fragmentów dotyczących różnych etapów jego życia. A kiedy już poznamy przeszłość głównego bohatera, zrozumiemy, że jego przygodzie ze Świętym Psycholem wtóruje ironiczny chichot losu.

Przekonałam Was? Jeszcze nie? To dodam, że ciekawej fabule towarzyszy bardzo dobra forma, a sposób w jaki skonstruowano postacie, ich emocje i postrzeganie świata- przywodzi na myśl najlepsze powieści psychologiczne. Jeśli zaś bardzo chcielibyście opatrzyć "Świętego Psychola" jakąś etykietką, proponuję nazwać go thrillerem psychologicznym.

Słowem- mój ulubiony pisarz znowu w formie, którą zachwycał w "Zmierzchu". Uwielbiam to! Powiadam Wam: Johan Theorin i odkurzacze! A dobra wiadomość jest taka, że od Theorina się nie tyje. 

Johan Theorin, Święty psychol, Wydawnictwo Czarne, Wołowiec 2013

Skazałam "Tonącą Ruth" na czekanie. Najpierw wyprzedziły ją wszystkie inne lektury, które upchnęłam w czytniku. Potem musiała długo czekać aż znajdę czas, by napisać w końcu, co o niej myślę. Pora jednak opowiedzieć o powieści Christiny Schwarz, bo inne książki już dawno ustawiły się w kolejce.

"Tonąca Ruth" to debiutancka powieść, która przed laty przyniosła autorce rozgłos tak duży, że natychmiast pojawili się chętni, by książkę zekranizować. Film dotąd nie powstał, zdaje się więc, że reżyser podszedł do tego z takim zapałem, z jakim ja zabierałam się do pisania recenzji.

Co ciekawe, reżyserem in spe miał być słynny Wes Craven, twórca "Koszmaru z ulicy Wiązów". Ale czy "Tonąca Ruth" ma potencjał, by dołączyć do uznawanych już za klasykę dzieł Cravena?

Christina Schwarz umiejscowiła akcję swojej powieści tuż po pierwszej wojnie światowej w odludnych, wiejskich terenach Wisconsin. To właśnie tam, na farmie mieszka mała Ruth, którą po śmierci matki wychowuje ciotka Amanda. Dziewczynkę i jej opiekunkę łączy bardzo silna więź, która ciągle wystawiana jest na próbę. Ciotka jest bowiem niezwykle zaborczą osobą i nie dopuszcza do siebie myśli, że ktoś mógłby odebrać jej Ruth. Tymczasem w życiu dziewczynki pojawiają się kolejne osoby, które w oczach Amandy stanowią zagrożenie dla jej więzi z siostrzenicą. W dodatku dorastająca dziewczynka  zaczyna pytać o tajemnicze okoliczności śmierci matki, która pewnej nocy utonęła w jeziorze.

Czym fabuła "Tonącej Ruth" zaintrygowała reżysera horrorów? Nie wiem, może chciałby zmienić gatunek? Bo dla mnie książka Christiny Schwarz jest przede wszystkim opowieścią o toksycznych, wyniszczających relacjach w rodzinie. 
Na pierwszy plan wysuwa się bowiem fakt, że Amanda próbuje zatrzymać przy sobie Ruth, jakby chciała naprawić to, że przed laty nie zatrzymała przy sobie siostry. Dopiero na drugim planie pojawia się zagadkowa śmierć matki Ruth. Wątek kryminalno-thrillerowy nie jest więc moim zdaniem najwyraźniejszy w tej książce. Pokusiłabym się nawet o podejrzenie, że Schwarz uśmierciła Mathildę, żeby jeszcze dobitniej zobrazować problem chorobliwych relacji między członkami tej rodziny. "Tonąca Ruth" jest zatem ciekawą powieścią psychologiczną nieznacznie przesuniętą w stronę thrillera. 

Także forma, którą posłużyła się autorka zdaje się być stworzoną właśnie dla powieści psychologicznych. Narracja zmienia się w poszczególnych rozdziałach, dzięki czemu te same wydarzenia poznajemy z punktu widzenia różnych osób. Tym sposobem doskonale unaocznione są różnice w postrzeganiu świata przez małą dziewczynkę i niezrównoważoną emocjonalnie kobietę.

Dodatkowo autorka zastosowała inwersję czasową narracji, co sprawia, że tajemnica skrywana przez Amandę jest trudniejsza do rozwikłania. Czytelnik poznaje więc odpowiedzi dopiero wtedy, gdy prawdę odkrywają bohaterowie książki. Jedyny problem polega na tym, że odpowiedzi te raczej nie zaskakują. Są zaledwie potwierdzeniem przypuszczeń, które pojawiają się od samego początku. "Tonąca Ruth" jak na thriller byłaby więc zbyt przewidywalna, ale jako powieść psychologiczna jest całkiem przyzwoitą lekturą. 

Dlatego nie każcie Christinie Schwarz czekać. Ja i Wes Craven wystarczająco daliśmy się jej we znaki. 

Jeśli jakaś książka bardzo mi się podoba, trudno jest zacząć kolejną lekturę. Zwykle długo jestem pod wrażeniem poprzedniej i szukam w następnych klimatu, za którym tęsknię. Dlatego też zdarza mi się czytać jedną po drugiej kilka książek lubianego autora. Tak właśnie zrobiłam tym razem, czytając wszystkie części kwartetu olandzkiego wydane dotąd w Polsce.

Trzecia książka Theorina tradycyjnie jest zaproszeniem na surową Olandię. W "Smudze krwi", podobnie jak w "Nocnej zamieci", na pierwszy plan wysuwają się nowi mieszkańcy wyspy. Autor nie zapomniał jednak o poczciwym Gerlofie Davidssonie i obsadził go w roli mentora, który udziela młodym cennych wskazówek.

Theorin nie zrezygnował więc z ciekawego moim zdaniem rozproszenia narracji tak, że nie skupia się ona na jednej głównej postaci. Dzięki temu każde wydarzenie może zostać opisane z kilku punktów widzenia, a my poznajemy różne interpretacje faktów w zależności od tego, za czyim pośrednictwem do nas docierają.

Efekt jest najbardziej zauważalny, kiedy w książce pojawiają się nawiązania do wierzeń ludowych. Niektóre postacie wydają się traktować je zupełnie serio, inne odrobinę metaforycznie, a jeszcze inne potrafią podać naukowe wyjaśnienia zjawisk, które wyglądają na tyle tajemniczo, że niektórzy mieszkańcy Stenviku skłonni są widzieć w nich wynik działania elfów i trolli. Dzięki temu "Smuga krwi" nie odrzuca tych, którzy nie są do przesądów ludowych przywiązani tak bardzo jak niektórzy Skandynawowie.

Dużą zaletą tej książki jest także to, że Theorin przemycił charakterystyczne dla siebie retrospekcje. Dał przy tym mały popis swojego talentu, bo za każdym razem robił to nieco inaczej. W rozdziałach dotyczących Gerlofa przeszłość wprowadzona jest zgrabnie dzięki pamiętnikom jego żony. Drugi wątek związany jest z nową bohaterką o imieniu Vendela. W jej przypadku retrospekcje to wspomnienia z dzieciństwa, opowiadane z dziecięcą naiwnością i wiarą w niemożliwe. Wreszcie w opowieściach Pera pojawia się trzeci sposób przywoływania przeszłości- wspomnienia z dzieciństwa, ale tym razem przefiltrowane przez umysł dorosłego. A wszystko to umiejętnie powiązane i pod względem formy nie budzące żadnych zastrzeżeń. 

Tu jednak czyha pułapka nieumiarkowania w mnożeniu wątków. Theorin stworzył tak bogate tło dla każdego z  bohaterów, że wątek kryminalny wyblakł i zszedł na odległy plan. W efekcie można odnieść wrażenie, że autor miał pomysł na trzy książki, ale nie mógł się zdecydować, którą najbardziej chciałby napisać. W rezultacie powstała jedna z trzema wątkami, które tak silnie ze sobą rywalizują, że żaden nie mógł rozwinąć skrzydeł.  

Czuję się, jakby była Gwiazdka. Upał? Ach, tak, upał. Czuję się jakby była Gwiazdka w Australii. I przyjechał wujek znany z tego, że robi najlepsze prezenty. Podarunki od niego zawsze są trafione, a wujek w dodatku pięknie je pakuje. Warto czekać cały rok na tę Gwiazdkę i prezent od wujka. Ale tym razem jest inaczej. Prezent od wujka jest jak zwykle ładnie zapakowany, ozdobiony błyszczącą wstążką, jednak w środku znajduję skarpetki.

Ładne skarpetki, ale jednak skarpetki.

Jeśli ktoś mówi, że idzie się myć i zabiera ze sobą książkę, a potem czyta nawet podczas mycia zębów, które wydłuża się w nieskończoność, jeśli z książką przychodzi do łóżka i nie odrywając wzroku od lektury zapewnia, że tylko doczyta rozdział, a potem długo w noc nie gasi światła, diagnoza jest jedna- Theorin.

Bo musicie wiedzieć, że Theorin uzależnia. Po przeczytaniu wspaniałego "Zmierzchu", nie mogłam się powstrzymać i sięgnęłam po "Nocną zamieć", kolejną książkę z tak zwanego kwartetu olandzkiego.

"Nocna zamieć" opowiada o rodzinie Westinów, którzy opuszczają Sztokholm, żeby zamieszkać na znanej już ze "Zmierzchu" Olandii. Kupują tam stare gospodarstwo- Åludden, które było kiedyś siedzibą latarników i z zapałem odnawiają zaniedbany dom. Poznają jego historię i mroczne opowieści, krążące wśród starych mieszkańców wyspy. Jedna z legend mówi, że ilekroć w Åludden zapala się północna latarnia, która zwykle jest wygaszona, oznacza to czyjąś śmierć. Westinowie zdają się nie dawać wiary ludowym przesądom, wkrótce jednak spada na nich nieszczęście, które sprawi, że zapragną by choć część tych opowieści była prawdą.

Czy zatem "Nocna zamieć" to opowieść o duchach? Trochę tak, bo przesądni mieszkańcy Olandii nazwaliby to duchami. Jednak duchy Theorina to pamięć o tych, którzy minęli i przeszłość, której ślady odnajdujemy w starych murach. Wszystko to przywodzi na myśl realizm magiczny, przypominający ten, który znamy z książek Olgi Tokarczuk. Ale duchy w "Nocnej zamieci" to dowód na to, że olandzka teraźniejszość nie jest zupełnie oderwana od przeszłości, przeciwnie- obie są mocno związane, co Theorin próbował przekazać już w "Zmierzchu". 

Związek tego, co minęło z tym, co jest naszym udziałem jest widoczny także w charakterystycznych dla autora retrospekcjach, które dodatkowo wzbogacają książkę. Mam wrażenie, że te rozdziały są głównym nośnikiem tajemniczej atmosfery i wzmacniają grozę, która tak subtelnie towarzyszy nam od pierwszych stron powieści.

Jak można było się spodziewać, "Nocna zamieć" nie jest typowym kryminałem, nie jest też standardowym thrillerem. Oczywiście ma cechy takich książek, ale bardzo ważny, jeśli nie najważniejszy, jest problem żałoby. Theorin bardzo sugestywnie opisał bowiem cierpiącą rodzinę, która musi uporać się ze stratą i próbuje oswoić pustkę powstałą po odejściu kogoś bliskiego.

"Nocna zamieć" jest wreszcie opowieścią o skomplikowanych związkach międzyludzkich, o ambiwalentnych uczuciach, kiedy kochamy, ale nie rozumiemy, a może nawet nie akceptujemy.
A wszystko to pod płaszczykiem kryminału, choć trzeba przyznać, że zagadka kryminalna toczy się niemal na marginesie powieści i rozwiązuje się niejako mimochodem, bez zauważalnego udziału bohaterów.

Na uwagę zasługuje także przyroda, która zdaje się odgrywać w książkach Theorina znaczną rolę. W "Zmierzchu" bardzo ważny był alwaret, motywem przewodnim "Nocnej zamieci" jest zaś fåk, burza śnieżna, która budzi strach, ale i szacunek mieszkańców Olandii. Fåk jest dla wyspiarzy bardzo ważnym doświadczeniem, które może zupełnie zmienić czyjeś życie, bardzo łatwo może je też zakończyć.

"Nocna zamieć" to ciekawa treść, w której pobrzmiewa echo ludowych wierzeń. Trzeba jednak zauważyć, że całkiem przyzwoita jest też forma, w której autor zamknął opowieść. Mimo wszystko wydaje mi się jednak, że literacko bardziej wartościowy jest "Zmierzch". Różnica w odbiorze tych książek może być spowodowana zmianą tłumacza, a może po prostu Theorin wysoko zawiesił poprzeczkę, pisząc pierwszą część kwartetu olandzkiego.

Moja fascynacja Theorinem trwa i z przyjemnością podsycam ją kolejnymi lekturami. Czy ja już wspominałam, że Theorin uzależnia?

Mam stosik książek, które czekają na swoją kolej. Stosik jest właściwie metaforyczny, bo do mojej biblioteczki wkradła się nowoczesność w postaci czytnika ebooków.

Kindle wprowadził zamieszanie w stosiku, bo nieustannie wodzi mnie na pokuszenie łatwym dostępem do nowych książek.

Tym razem Książka twarzy musiała ustąpić miejsca mniej wymagającej lekturze. Potrzebowałam czegoś prostszego, bardziej rozrywkowego niż artystycznego. Wydawało mi się, że kryminał mógłby spełnić te wymagania.

Wybrałam Siostrę, która kilka lat temu została okrzyknięta "niezwykle obiecującym debiutem". Książka wpadła w moje ręce z opóźnieniem, kiedy już cały świat ją przeczytał i zdążył napisać entuzjastyczne recenzje.
Żartownisie! Nabraliście mnie, drodzy recenzenci. Nie sądziłam, że pisząc o najlepszej książce, jaką ostatnimi czasy czytaliście, macie na myśli coś najwyżej poprawnego.
  
Książka Rosamund Lupton to monolog Beatrice, list do zmarłej siostry. Kobieta opowiada o tym, co działo się od chwili, gdy dowiedziała się o jej zaginięciu aż do wyjaśnienia tajemniczych okoliczności jej śmierci. Beatrice nie uwierzyła bowiem, że jej siostra mogła popełnić samobójstwo. Postanowiła przeprowadzić swoje własne śledztwo, by dowiedzieć się, kto skrzywdził piękną i dobrą Tess.

Rozważna i odpowiedzialna Beatrice, szukając zabójcy swojej siostry, odkrywa fakty z życia Tess, o których nie wiedziała. Musi zmierzyć się nie tylko z żałobą, ale i z przygnębiającym podejrzeniem, że nie znała swojej siostry tak dobrze, jak myślała.   
Lupton napisała więc powieść detektywistyczną, w której połączyła kryminał z thrillerem i dorzuciła cechy powieści psychologicznej.